hap
Her gün yeni bir yazı

Hafızan Bir Kamera mı? Sahte Anıların Bilimi

Okuma süresi: 6 dk

Çocukken bir alışveriş merkezinde kaybolduğunu hatırlıyor musun? Ya bu hiç yaşanmadıysa? Hafızanın neden bir kayıt değil, her seferinde yeniden anlatılan bir hikâye olduğunu deneylerle anlatıyoruz.

Hafızan bir kamera mı? başlıklı kapak. Kırmızı fırça darbesinin önünde gözlüklü bir adamın portresi, başının bir kısmı küçük karelere dağılıyor

Çocukken bir alışveriş merkezinde kaybolduğunu hatırlıyor musun? Annenin elini bırakıp bir mağazaya girdiğini, sonra tanımadığın bir yaşlı kişinin sana yardım ettiğini? Peki ya bu hiç yaşanmadıysa? Hafızamıza çoğu zaman bir kamera gibi davranırız. Olanı kaydeder, istediğimizde geri oynatırız diye düşünürüz. Psikoloji araştırmaları ise bunun çok farklı bir resim çizdiğini gösteriyor.

Hafıza bir kayıt değil, yeniden kurulan bir hikâye

Bu fikir yeni değil. İngiliz psikolog Frederic Bartlett, geçen yüzyılın ilk yarısında katılımcılara tanımadıkları bir halk hikâyesi olan "Hayaletlerin Savaşı"nı okuttu ve sonra defalarca hatırlamalarını istedi. İnsanlar hikâyeyi birebir tekrar etmedi. Anlatımlar kısaldı, alışık olmadıkları ayrıntılar silindi, kendi kültürlerine uyan bölümler eklendi veya vurgulandı. Bartlett'in vardığı sonuç, hatırlamanın büyük ölçüde yeniden üretme değil, yeniden kurma süreci olduğuydu.

Bu, hafızanın işe yaramaz olduğu anlamına gelmiyor. Hafıza, bir bütün olarak anlam çıkarmaya çalışıyor ve boşlukları kendi bilgisiyle dolduruyor. Sorun, bu doldurma işlemini fark edemememiz. Yeniden kurulan anı bize tıpkı gerçek bir kayıt gibi hissettiriyor.

Tek bir kelime ne kadar şey değiştirir

Elizabeth Loftus ve John Palmer 1974'te bunu ölçülebilir hale getirdi. Birinci deneyde 45 öğrenci araba kazası filmleri izledi, sonra arabaların hızını tahmin etmeleri istendi. Sorunun tek bir kelimesi değişti. Arabalar birbirine "çarptığında" ortalama tahmin 39,3 mil olarak çıktı, "ezildiğinde" 40,8 mil, "dokunduğunda" ise 31,8 mil. Filmler aynıydı, değişen yalnızca fiildi.

İkinci deney daha çarpıcıydı. 150 öğrenci benzer bir film izledi. Bir hafta sonra "kırık cam gördünüz mü?" diye soruldu. Filmde hiç kırık cam yoktu. Soruda "ezildi" fiilini duyanların yüzde 32'si, yani 50 kişiden 16'sı kırık cam gördüğünü söyledi. "Çarptı" fiilini duyanlarda bu oran yüzde 14, hiç hız sorusu sormadığımız kontrol grubunda ise yüzde 12'ydi. Bu bulgu yanlış bilgi etkisi olarak adlandırılıyor. Olaydan sonra duyduğumuz bilgi, olayın kendisini yeniden yazabiliyor.

Hiç yaşanmamış bir anı nasıl yerleşir

Loftus ve Jacqueline Pickrell 1995'te daha ileri gitti. 24 katılımcıya, aile bireylerinin verdiği bilgilerle hazırlanmış dört çocukluk anısı sunuldu. Üçü gerçekti, biri uydurmaydı. Uydurma olanı, yaklaşık beş yaşındayken bir alışveriş merkezinde kaybolmak, yaşlı bir kişi tarafından bulunmak ve ailene kavuşmaktı. Katılımcılardan bu anıları not defterine yazmaları istendi.

Sonuç şaşırtıcıydı. Katılımcıların yaklaşık yüzde 25'i hiç yaşanmamış bu olayı hatırladığını söyledi. Bu anılar çoğunlukla gerçek anılara göre daha az netti ve daha az sözcükle anlatıldı, ama bazıları ayrıntı bile ekledi. Katılımcılara dört anıdan birinin sahte olduğu söylendiğinde, 24 kişiden 5'i sahte olanı bulamadı ve gerçek bir anıyı sahte sandı.

Bu çalışma eleştirisiz kalmadı. Eleştirmenler, çalışmanın katılımcıların gerçekten bir alışveriş merkezinde kaybolmuş olma ihtimalini kontrol etmediğini ve bazı katılımcıların aslında gerçek bir anıyı hatırlamış olabileceğini savundu. Yine de bulgu tek bir çalışmaya dayanmıyor. Sonraki yıllarda farklı yöntemlerle benzer sonuçlar elde edildi.

Sahte fotoğraflar ve reklamlar

Kimberley Wade ve arkadaşları 2002'de katılımcıların çocukluk fotoğraflarını düzenledi. Fotoğrafa, hiç binmemiş oldukları bir sıcak hava balonu yolculuğu eklediler. Yaklaşık yarısı balon yolculuğuyla ilgili bir şeyler hatırladığını söyledi. Daha sonra Garry ve Wade 2005'te yaptıkları yeni bir çalışmada bir karşılaştırma yaptı. 44 katılımcının bir kısmına sahte fotoğraf gösterildi, bir kısmına ise yalnızca yazılı bir anlatı verildi. Fotoğraf grubunda yüzde 50, anlatı grubunda ise yüzde 82 balon yolculuğuyla ilgili bir şey bildirdi. Yani fotoğraf güçlü ama kelimeler bile fotoğraf kadar, hatta daha da fazla işe yaradı.

Reklamlar da hafızayı etkileyebiliyor. Braun, Ellis ve Loftus 2002'de 167 üniversite öğrencisiyle bir deney yaptı. Bir gruba, Disney reklamında çocukken Bugs Bunny ile el sıkıştıklarını ima eden bir metin gösterildi. Oysa Bugs Bunny Warner Bros. karakteridir ve bir Disney parkında bulunmazdı. Reklamı görenlerin yüzde 16'sı çocukken Bugs Bunny ile el sıkıştığını hatırladığını söyledi. Karşılaştırma gruplarında bu oran yüzde 7'ydi.

Bu deneylerde birbirine benzeyen bir örüntü var. Anı, ikna edici bir kaynaktan geldiğinde, kişinin kendi yaşantısıyla uyumlu görünüyorsa ve bir hikâyeye dönüşebiliyorsa, sahte anı yerleşme şansı buluyor. Başkalarının söylediğinin kendi anımıza karışması bize yabancı değil. Asch deneyi de sosyal baskının algımızı ve söylediklerimizi nasıl etkilediğini gösteriyordu. Hafızada da başkalarının sesi, kendi sesimize karışabiliyor.

En güçlü anılarımız da güvenilir mi

Bir de "flaşbulb" denen hafıza türü var. Roger Brown ve James Kulik bu terimi 1977'de ortaya attı. Çarpıcı, şok edici bir olayı öğrendiğimiz anın bir fotoğraf gibi sabit ve ayrıntılı kaldığını söylüyorlardı. Challenger uzay mekiğinin patladığı gün, ya da 11 Eylül sabahı nerede olduğumuzu net hatırladığımıza inanırız.

Neisser ve Harsch 1992'de bunu sınadı. Challenger faciasından bir günden kısa süre sonra 106 öğrenciden olayı nasıl öğrendiklerini yazmalarını istediler. İki buçuk yıl sonra 44 kişiyi tekrar buldular. Yedi soruluk bir ölçekte ortalama doğruluk 7 üzerinden yaklaşık 2,95'ti. 44 kişiden 11'i, yani dörtte biri yedi sorunun hiçbirine doğru cevap veremedi. Ama güven puanı yüksekti. Katılımcılar hatırladıklarından 5 üzerinden ortalama 4,17 güvenle emindi. Yani doğruluk düşerken güven düşmüyordu.

Talarico ve Rubin 2003'te aynı fikri 11 Eylül ile sınadı. 54 Duke öğrencisi saldırıdan bir gün sonra olayı nasıl öğrendiklerini ve sıradan bir gün yaşadıkları bir olayı anlattı. Bir grup 7, bir grup 42, bir grup da 224 gün sonra tekrar test edildi. Hem flaşbulb anılarında hem sıradan anılarda tutarlı ayrıntılar azaldı ve tutarsız ayrıntılar arttı. Aralarında fark yoktu. Fark güvendeydi. Sıradan anılara duyulan güven zamanla düşerken, flaşbulb anılarına duyulan güven yüksek kaldı. Makalenin başlığı bunu özetliyor: ayırt edici olan tutarlılık değil, güven.

Hafıza neden yanılıyor

Bütün bu çalışmalarda ortak bir mekanizma var. Hafıza, geçmişi bire bir kopyalamıyor. Elimizdeki parçalardan, bilgimizden ve beklentilerimizden bir hikâye kuruyor. Bu, günlük hayatta çok işe yarıyor, çünkü her ayrıntıyı saklamak yerine anlamı taşıyor. Ama aynı esneklik, dışarıdan gelen bir bilginin içeri sızmasına da izin veriyor.

Bir anıyı hatırladıkça onun doğruluğunu sorgulama alışkanlığımız da yok. Anı canlıysa ve duygusal olarak güçlüyse, ona güveniyoruz. Araştırmalar ise canlılığın ve güvenin doğruluğun ölçüsü olmadığını söylüyor.

Hüküm

Hafızan bir kamera değil. Her hatırlayışta yeniden kurulan, kelimelerden, fotoğraflardan, reklamlardan ve başkalarının anlatımlarından etkilenen bir hikâye. Bu seni çaresiz bırakmamalı. Önemli bir anıya dayanarak karar verirken, tanıklık ederken ya da bir tartışmada "ben bunu çok net hatırlıyorum" derken şunu hatırla: net hatırlamak, doğru hatırlamak demek değil. Mümkünse yazılı kayda, fotoğrafa, tarihe bak. Ve bir anı sana çok kesin geliyorsa, bu kesinliğin kendisini de sorgula.

Sık sorulan sorular

Hafıza bir kamera gibi çalışır mı?

Hayır. Araştırmalar hafızanın olanı kaydetmediğini, her hatırlayışta parçalardan yeniden kurulduğunu gösteriyor. Bu yüzden sonradan duyulan bilgiler anıyı değiştirebiliyor.

Sahte anı nedir ve nasıl oluşur?

Hiç yaşanmamış bir olayı yaşanmış gibi hatırlamaktır. Loftus ve Pickrell'in 1995 çalışmasında katılımcıların yaklaşık yüzde 25'i aile bireylerinden gelen bilgilere dayanan, hiç yaşanmamış bir alışveriş merkezi anısını hatırladığını söyledi.

Kelimeler anıyı gerçekten değiştirebilir mi?

Evet. Loftus ve Palmer'ın 1974 deneyinde "ezildi" fiilini duyanların yüzde 32'si, filmde olmayan kırık camı gördüğünü söyledi. "Çarptı" fiilini duyanlarda bu oran yüzde 14'tü.

En canlı anılarımız en doğru anılarımız mı?

Hayır. Challenger ve 11 Eylül araştırmalarında canlı ve güvenle hatırlanan anılar da zamanla ayrıntı kaybetti ve tutarsızlaştı. Sıradan anılarla aralarındaki fark doğruluk değil, güven oldu.

Kaynaklar

Videoyu izle