Kalabalık Her Zaman Haklı mı? Asch Deneyinin Bilinmeyen Yüzü

"Herkes aynı şeyi söylüyorsa doğru olmalı." Bu sezgiyi hepimiz taşırız. Psikoloji tarihinin en meşhur deneylerinden biri de tam bunu sınadı. Deney çoğu zaman "insanlar çoğunluğa kör kör uyar" diye özetlenir. Oysa verinin kendisine bakınca hikâye bundan daha ilginç.

1951'de Swarthmore'da ne oldu

Solomon Asch, 1951'de Swarthmore College'da ilk uyum deneylerini yaptı. Katılımcılara bir "görme testi" yapılacağı söylendi. Bir kartta tek bir çizgi, öbür kartta A, B ve C diye üç çizgi vardı. Üçünden biri tek çizgiyle aynı uzunluktaydı ve doğru cevabı bulmak çok kolaydı.

İşin sırrı grubun kendisindeydi. Odadaki yaklaşık sekiz kişiden yalnızca biri gerçek katılımcıydı. Diğerleri Asch'ın önceden talimat verdiği yardımcılardı. Toplam 18 tur yapıldı. İlk iki turda herkes doğru cevabı verdi. Sonra 12 ayrı turda, yani "kritik" turda yardımcılar oybirliğiyle aynı yanlış cevabı söyledi. Gerçek katılımcı ise cevabını sıranın sonuna yakın verdi.

Deneye 50 kişi katıldı. Bir de kontrol grubu vardı. 37 kişi çizgileri tek başına, kimse baskı yapmadan değerlendirdi ve kritik turlardaki hata oranı yüzde 1'in altında kaldı. Yani görev gerçekten kolaydı. Yanlış cevapların kaynağı gözün yanılması değil, grubun baskısıydı.

Sonuç: Uyum var ama sandığımız gibi değil

Kritik turlarda cevapların yaklaşık üçte biri çoğunluğun yanlış cevabıyla aynıydı. Kesin oran kaynağa göre yüzde 32 ile 37 arasında veriliyor. Katılımcıların yaklaşık yüzde 75'i en az bir kez çoğunluğa uydu. Bu, yaklaşık yüzde 25'inin 12 turun hiçbirinde uymadığı anlamına geliyor. Yaklaşık yüzde 5'i ise 12 turun hepsinde çoğunluğa katıldı.

Burada çoğu anlatımda atlanan bir ayrıntı var. Cevapların büyük bölümü doğruydu. İnsanlar çoğunlukla gözlerine güvendi ve karşılarındaki tüm grubun tersini söylemeyi başardı.

Bu eksik anlatım bilimsel olarak da incelendi. Friend, Rafferty ve Bramel 1990'da ABD'deki sosyal psikoloji ders kitaplarına baktı ve çoğunun bağımsız kalan katılımcıları yok sayıp deneyi durumun mutlak gücü olarak sunduğunu yazdı. Griggs 2015'te 20 büyük ders kitabını inceledi. Yalnızca birinde katılımcı cevaplarının çoğunun çoğunluğa karşı çıktığı belirtiliyordu.

İnsanlar neden uydu

Asch ve sonraki araştırmacılar iki ayrı neden buldu. Birincisine normatif etki deniyor. Katılımcıların çoğu çoğunluğun yanlış olduğunu bilerek, alay edilmekten veya dışlanmaktan çekindiği için onlara katıldı. İkincisi bilgisel etki. Daha az sayıda katılımcı kendi algısından şüphe etti ve grubun daha iyi bildiğini varsaydı.

Bunu destekleyen bir bulgu daha var. Cevaplar yazılı ve özel verildiğinde uyum yaklaşık yüzde 12,5'e düştü. Bu, uyumun önemli bir kısmının algıdan çok, başkalarının önünde farklı görünme çekincesinden kaynaklandığını destekliyor.

Neyi değiştirince uyum azalıyor

Asch deneyi pek çok varyasyonla tekrarladı ve sonuçlar öğretici.

Grup büyüklüğü önemli ama bir sınırı var. Tek bir yardımcı yüzde 3 uyum üretti. İki kişi yüzde 13'e, üç ve daha fazla kişi yüzde 32'ye çıkardı. Üçten sonra kalabalığı büyütmek uyumu artırmadı.

Asıl çarpıcı bulgu müttefik etkisi. Yardımcılardan yalnızca biri doğru cevabı söylediğinde katılımcıların uyumu yaklaşık yüzde 32'den yaklaşık yüzde 5'e düştü. Oybirliği bozulduğu anda kalabalığın gücü çözüldü. Görev zorlaştığında, yani çizgilerin uzunlukları birbirine yaklaştığında ise uyum arttı.

Deney her dönemde ve her yerde aynı mı

Değil. Perrin ve Spencer 1980'de aynı deneyi İngiltere'de bilim ve mühendislik öğrencileriyle tekrarladı ve 396 denemede yalnızca bir uyumlu cevap gördü. Deneyin "dönemin çocuğu" olduğunu savundular. Katılımcı grupları Asch'ınkinden farklı olduğu için bu karşılaştırma tam değil.

Daha geniş bir resim Bond ve Smith'in 1996 tarihli meta analizinde var. Çizgi yargılama görevini kullanan 133 çalışmayı, 17 ülkeden derlediler. ABD'de 1950'lerden sonra uyumun azaldığını buldular. Toplulukçu kültürlerde uyum, bireyci kültürlere göre genel olarak daha yüksekti. Yani "uyum" insan doğasının sabit bir sayısı değil, kültüre ve döneme göre değişen bir şey.

Deneyin sınırları

Asch deneyi önemli ama kusursuz değil. Katılımcıların hepsi Amerikalı erkek üniversite öğrencisiydi. Çizgi uzunluğu yapay ve sonuçsuz bir görevdi. Deney tek bir oturumdu ve yabancılarla yapılmıştı. Ölçülen şey de insanların kamusal olarak verdiği cevaptı, gerçek inançları değildi. Katılımcıların kandırılması ve yaşadıkları stres de bugünkü etik standartlara uymuyor.

Hüküm

Kalabalık her zaman haklı değil. Asch deneyi de bunu söylemiyor, sadece haksız olduğunda bile ona katılmanın ne kadar kolay olduğunu gösteriyor. Ama deneyin gizli mesajı daha umut verici. İnsanların çoğunluğu çoğu zaman bağımsız kaldı ve tek bir destekçi bu bağımsızlığı büyük ölçüde güçlendirdi. Bir toplantıda, bir tartışmada ya da bir sınıfta herkes aynı yöne bakarken doğru bildiğini söyleyen tek kişi olmak, hem kendin hem de başkaları için fark yaratıyor.

Sık sorulan sorular

Asch deneyi nedir?

Solomon Asch'ın 1951'de Swarthmore College'da yaptığı bir uyum deneyidir. Gerçek katılımcı, çizgi uzunluklarını karşılaştırırken, önceden talimat almış yardımcıların oybirliğiyle verdiği yanlış cevaba uyup uymayacağını gösterir.

Asch deneyinde katılımcıların kaçı çoğunluğa uydu?

Kritik turlarda cevapların yaklaşık üçte biri çoğunluğun yanlış cevabıyla aynıydı. Katılımcıların yaklaşık yüzde 75'i en az bir kez uydu, yaklaşık yüzde 25'i ise hiç uymadı.

İnsanlar neden çoğunluğa uyar?

İki ana neden var. Birincisi, çoğunluğun yanlış olduğunu bilse bile dışlanmaktan veya alay edilmekten çekinmek. İkincisi, kendi algısından şüphe edip grubun daha doğru bildiğini varsaymak. Özel ve yazılı cevaplarda uyum yaklaşık yüzde 12,5'e düştüğü için ilk neden daha yaygın görünüyor.

Asch deneyi bugün de geçerli mi?

Kısmen. Deney sonraki yıllarda tekrarlandı ama sonuçlar döneme ve kültüre göre değişti. Bond ve Smith'in meta analizi, ABD'de 1950'lerden sonra uyumun azaldığını ve toplulukçu kültürlerde daha yüksek olduğunu buldu.

Çoğunluğa uymamak için ne yapılabilir?

Asch'ın varyasyonlarına göre en etkili şey tek bir destekçi bulmaktır. Doğru cevabı söyleyen tek bir kişi uyumu yaklaşık yüzde 32'den yaklaşık yüzde 5'e düşürdü. Cevabı özel ve yazılı vermek de uyumu azalttı.

Kaynaklar

• Wikipedia. Asch conformity experiments
• Simply Psychology. Asch Conformity Experiment
• Bond, R. ve Smith, P. B. (1996). Culture and conformity: a meta-analysis of studies using Asch's line judgement task. Psychological Bulletin, 119(1), 111-137. Sussex arşiv kaydı

Videoyu izle