Havuç Gece Görüşü Verir mi? İkinci Dünya Savaşı'nın Askeri Sırrı

"Havucu ye, gözlerin keskinleşsin." Bunu çocukken herkes duydu. Peki bu cümle nereden çıktı? Cevap, gece göklerinde süren bir savaşa ve Britanya'nın dünyadan saklamak istediği bir sırra uzanıyor.

Gizli silah: havadan önleme radarı

İkinci Dünya Savaşı'nın başında Britanya Kraliyet Hava Kuvvetleri, uçaklara takılan bir radar geliştirdi. Havadan önleme radarı (AI radarı) denen bu sistem, düşman bombardıman uçaklarını karanlıkta ve Manş Denizi'ni geçmeden çok önce tespit edebiliyordu. Radar ilk olarak 1940'ta kullanıldı.

Bu teknoloji hayati bir sırdı. Eğer Almanlar gece avcılarının neden bu kadar başarılı olduğunu anlarsa, karşı önlem alabilirdi. Üstelik Britanya'nın bunu saklamak için bir açıklamaya ihtiyacı vardı.

"Kedi Gözü" Cunningham

Aranan açıklama, bir pilotun adında bulundu. John Cunningham, 1940'ta AI radarıyla düşman uçağı düşüren ilk Britanyalı pilottu. Toplam 20 hava zaferinin 19'unu geceleyin kazandı. Basın ona "Kedi Gözü" lakabını taktı.

Bilgilendirme Bakanlığı gazetelere şunu anlattı: Bu pilotlar bol bol havuç yiyor ve karanlıkta insanüstü bir görüş kazanıyor. Oysa Cunningham'ın isabetinin asıl nedeni, uçağındaki radardı. Kaynaklara göre bu lakaptan ve getirdiği ilgiden hiç hoşlanmıyordu.

Havuç kampanyası büyüyor

Hikâye yalnızca bir örtbas olarak kalmadı. Havuç, Britanya'nın o dönemdeki başka sorunlarına da çok uygundu. Savaş yıllarında ülke neredeyse tamamen karartılıyordu. Karanlıkta yürümek, araç kullanmak ve köşeyi dönmek tehlikeliydi. Kaynaklar, karartmanın erken döneminde yaklaşık 1.130 kişinin gece yol kazalarında öldüğünü yazıyor. Bu rakamı bir kaynak ilk aya, bir başkası ilk yıla bağlıyor, ama büyüklük aynı.

Bir yandan da gıda kıtlığı vardı. Alman denizaltıları ithalatı tehdit ediyordu, şeker, tereyağı ve et karneye bağlanmıştı. Yetişkin başına haftalık şeker payı yaklaşık 230 gramdı. Havuç ise kolay yetişiyor, ucuzdu ve tatlandırıcı olarak bile kullanılabiliyordu. 1942'ye gelindiğinde ülkede 100 bin tonluk bir havuç fazlası oluşmuştu.

Gıda Bakanlığı tüm bunları bir kampanyaya çevirdi:

• Afişler, havucun "sağlıklı tutacağını ve karanlıkta görmeye yardım edeceğini" söylüyordu.
• "Zafer için Kaz" kampanyası, insanları bahçelerinde sebze yetiştirmeye çağırıyordu. Kampanyanın maskotları Doktor Havuç ve Patates Pete idi.
• Bakanlığın başındaki Lord Woolton'a atfedilen bir slogan, günde bir havucun karartmayı uzak tutacağını söylüyordu.
• BBC'nin radyo programı The Kitchen Front havuçlu tarifler veriyordu. Havuçlu puding, havuçlu kek ve havuçlu içecekler denendi, çocuklara lolipop yerine çubuğa takılı havuç satıldı.
• Disney ekibinden çizerlerin tasarladığı bir "Havuç Ailesi" de yaratıldı.

Aralık 1940'ta Tarım Bakanlığı da bir açıklama yaparak havucun "karartma körlüğünü" önlemeye yardım ettiğini söyledi. Yani hikâye hem savaş propagandası hem de beslenme politikası olarak aynı anda yayılmaya başladı.

Almanlar kandırıldı mı?

Çoğu tarihçiye göre hayır. Kraliyet Hava Kuvvetleri Müzesi'nden Bryan Legate, Hava Bakanlığı'nın hikâyeyi Almanları kandırmak için kurmadığını, halkın ve basının buna inanmasına izin verdiğini söylüyor. Alman istihbaratı Britanya'nın yer radarlarını zaten biliyordu ve havadan radar geliştirileceğini tahmin ediyordu.

Almanların kendi pilotlarına havuç yedirdiği hikâyeleri ise doğrulanmamış söylentiler olarak anılıyor. Sonunda Almanya da kendi havadan radar sistemlerini kurunca sır işlevini tamamen yitirdi.

Peki havuç gözlere gerçekte ne yapıyor?

Bilimsel taraf şöyle. Havuç, beta karoten içerir ve vücut bunu A vitaminine dönüştürür. A vitamini görme için gerçekten gereklidir. Eksikliği gece körlüğüne yol açabilir ve şiddetli eksiklik retina ile kornea hasarına kadar gidebilir. Eksiklik varsa A vitamini takviyesi bu bozulmayı geri çevirebilir.

Ama bu, sağlıklı bir insanın havuç yiyerek daha iyi göreceği anlamına gelmiyor. A vitamini normal görmeyi sağlar ve korur, süper güç vermez. Gece körlüğü başka nedenlerden de gelebilir. Örneğin katarakt buna yol açabilir. Bu yüzden gece görmekte zorlanıyorsan çözüm havuç yığmak değil, bir göz doktoruna gitmek olmalı.

Bir not daha. Hayvansal kaynaklardan gelen A vitamini büyük miktarda alındığında zehirli olabilir. Bitkisel beta karotende bu risk yok, çünkü vücut yalnızca ihtiyacı kadarını dönüştürüyor. Yine de rastgele yüksek doz takviyeden uzak durmak gerekir.

Hüküm

Havuç gece görüşü vermez. Ama havuç yemek de yanlış bir fikir değil, çünkü A vitamini kaynağıdır ve eksikliği gerçekten gözlere zarar verir. Bu hikâyenin asıl dersi başka: Bir bilgi ne kadar çok tekrarlanırsa tekrarlansın, kökenine bakmadan doğru kabul etmemek gerekir. Britanya bir sırrı saklamak için havuçtan bir efsane yarattı ve bu efsane seksen yılı aşkın süre sonra hâlâ yaşıyor.

Sık sorulan sorular

Havuç gece görüşü sağlar mı?

Hayır, sağlıklı bir insanda sağlamaz. A vitamini normal görmeyi sağlar ve korur ama süper güç vermez. Eksiklik varsa gece körlüğüne yol açabilir ve takviye bu bozulmayı geri çevirebilir.

Havuç efsanesi nereden çıktı?

İkinci Dünya Savaşı'nda Britanya, uçaklara takılan havadan önleme radarını gizli tutmak istedi. Gazetelere pilotların havuç sayesinde karanlıkta çok iyi gördüğü anlatıldı. Gıda Bakanlığı da bol bulunan havucu öne çıkaran bir kampanya yürüttü.

"Kedi Gözü" Cunningham kimdir?

John Cunningham, 1940'ta havadan önleme radarıyla düşman uçağı düşüren ilk Britanyalı pilottur. 20 hava zaferinin 19'unu geceleyin kazandı ve basın ona "Kedi Gözü" lakabını taktı. İsabetinin asıl nedeni uçağındaki radardı.

Almanlar bu hikâyeye kandı mı?

Çoğu tarihçiye göre hayır. Alman istihbaratı Britanya'nın yer radarlarını zaten biliyordu ve havadan radar geliştirileceğini tahmin ediyordu.

Gece görmekte zorlanıyorsam ne yapmalıyım?

Havuç yığmak yerine bir göz doktoruna git. Gece körlüğü A vitamini eksikliğinden başka nedenlerle de olabilir, örneğin katarakt buna yol açabilir.

Çok fazla A vitamini zararlı mı?

Hayvansal kaynaklardan gelen A vitamini büyük miktarda alındığında zehirli olabilir. Bitkisel beta karotende bu risk yok, çünkü vücut yalnızca ihtiyacı kadarını dönüştürüyor. Yine de rastgele yüksek doz takviyeden uzak durmak gerekir.

Kaynaklar

• Smithsonian Magazine. A WWII Propaganda Campaign Popularized the Myth That Carrots Help You See in the Dark
• Atlas Obscura. Why Wartime England Thought Carrots Could Give You Night Vision
• Today I Found Out. How WWII Made Everybody Think Carrots Were Good for Eyes and Why It Didn't Really Have to Do With Tricking the Germans

Videoyu izle